Bát cơm sắt lung lay: Tại sao 247 triệu người Trung Quốc chọn làm tự do?

Làn sóng 247 triệu người Trung Quốc rời bỏ việc làm ổn định để tham gia kinh tế gig đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc thị trường lao động hiện đại.

Tại những hành lang đông đúc của các bệnh viện ở Quảng Châu, chúng ta dễ dàng bắt gặp những gương mặt trẻ tuổi đang tất bật hỗ trợ bệnh nhân. Một trong số đó là Zhao Xiaoyu, 25 tuổi. Dù sở hữu tấm bằng cử nhân điều dưỡng, cô không chọn con đường biên chế truyền thống mà trở thành một “hộ tống y tế” tự do trên các nền tảng số.

Công việc của Zhao không phải là điều trị, mà là tối ưu hóa trải nghiệm cho người bệnh: từ đăng ký, xếp hàng đến lấy kết quả. Với thu nhập dao động từ 6.000 đến 8.000 nhân dân tệ mỗi tháng, Zhao chấp nhận sự bấp bênh để đổi lấy quyền chủ động về thời gian – một thứ xa xỉ đối với thế hệ trước.

Cuộc đại di cư từ “bát cơm sắt” sang mô hình linh hoạt

Số liệu tính đến quý III/2025 đã phác họa một sự chuyển dịch mang tính lịch sử: có khoảng 247 triệu người tại Trung Quốc đang làm việc theo mô hình linh hoạt. Con số này chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động, tăng trưởng mạnh mẽ so với mức 200 triệu người vào năm 2021. Đáng chú ý, nhóm lao động dưới 24 tuổi chiếm hơn 50% lực lượng này, cho thấy một sự thay đổi tư duy thế hệ mạnh mẽ.

Trong nhiều thập kỷ, khái niệm “bát cơm sắt” – những vị trí biên chế ổn định trong cơ quan nhà nước hay tập đoàn lớn – luôn là đích đến của mọi sự nghiệp. Tuy nhiên, áp lực từ số lượng sinh viên tốt nghiệp kỷ lục và sự kiệt sức do văn hóa làm việc “996” (làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần) đã đẩy giới trẻ rời xa các văn phòng truyền thống.

Hai thái cực của nền kinh tế Gig: Tự do hay sinh tồn?

Nền kinh tế chia sẻ tại Trung Quốc hiện đang phân hóa thành hai thái cực rõ rệt. Một bên là nhóm lao động kỹ năng thấp với các công việc hiện diện vật lý như tài xế công nghệ, giao hàng hoặc hộ tống y tế. Bên còn lại là nhóm lao động tri thức cao, tận dụng nền kinh tế số để làm việc “trên mây” như lập trình viên AI, nhà sáng tạo nội dung hay thiết kế từ xa.

Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, là minh chứng cho nhóm thành công. Sau khi rời bỏ một tập đoàn Internet lớn, anh chuyển sang phát triển các sản phẩm AI độc lập với thu nhập lên tới 500.000 nhân dân tệ mỗi năm. Với anh, công việc không còn là một vị trí cố định mà là một phần của lối sống linh hoạt.

Tuy nhiên, bức tranh không chỉ có màu hồng. Đối với đại đa số, kinh tế gig không phải là sự lựa chọn đam mê mà là một “lưới an sinh bất đắc dĩ”. Khi tăng trưởng kinh tế chậm lại và cơ hội việc làm chính quy thu hẹp, hàng triệu người buộc phải bán thời gian và công sức cho những công việc vụn vặt nhất trên các nền tảng như Xianyu để duy trì sự tồn tại.

Thực tế khắc nghiệt cho thấy gần 80% lao động trên nền tảng số kiếm được chưa đầy 2.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Thậm chí, ngay cả các ngành nghề danh giá như y bác sĩ cũng không đứng ngoài làn sóng này. Do thu nhập sụt giảm từ 30-40%, không ít bác sĩ phải làm thêm nghề giao đồ ăn sau giờ trực để chi trả các khoản nợ và sinh hoạt phí.

Vùng xám pháp lý và sự can thiệp của chính quyền

Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu hụt các cơ chế bảo vệ. Hầu hết lao động tự do đều không có hợp đồng chính thức, không bảo hiểm y tế, không lương hưu và không trợ cấp thất nghiệp. Họ đang hoạt động trong một “vùng xám pháp lý”, nơi mọi rủi ro về sức khỏe và tuổi già đều được đẩy về phía cá nhân.

Trước thực trạng này, chính quyền Bắc Kinh đã có những động thái quyết liệt. Một kế hoạch gồm 12 điểm đã được công bố nhằm thiết lập hành lang pháp lý bảo vệ hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các biện pháp trọng tâm bao gồm: đảm bảo trả lương công bằng, tăng tính minh bạch của thuật toán phân bổ công việc và gỡ bỏ các rào cản hộ khẩu để người lao động dễ dàng tiếp cận bảo hiểm y tế, lương hưu.

Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig phản ánh một thực tế mới: việc làm ổn định đang dần trở thành một thứ xa xỉ. Đối với thế hệ lao động mới, cuộc tranh luận không còn là giữa “tự do hay ổn định”, mà là cuộc chiến giữa “có việc làm hay không có việc làm”.

Góc nhìn chuyên gia: Làn sóng này là hệ quả tất yếu của sự chuyển đổi số và sự thay đổi trong cấu trúc kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, nếu không có các chính sách an sinh xã hội tương xứng, sự bùng nổ của lao động tự do có thể tạo ra một thế hệ lao động dễ bị tổn thương về mặt dài hạn. Bạn nghĩ sao về xu hướng làm việc tự do này? Liệu nó có phải là tương lai của mọi ngành nghề?